FilosofieCafé

Di, okt 06 –
20:00 — 22:00

‘De moed tot waarheidspreken in de bekommernis om jezelf’, aan de hand van Foucaults ‘Moed tot Waarheid’

Filosofie Café Rotterdam
Zaal 1 – NIVON – Dirk Smitsstraat 76 Rotterdam

Inloop vanaf 19:15
Klik hier voor meer informatie over de avond en de kosten

Inleider/spreker: Hein Oostveen

Foucault over de ‘zorg voor jezelf’ ‘Blijf bij jezelf’, ‘wees jezelf’, ‘zeg wat je echt voelt’ – ga naar je ware kern, wees authentiek, wees echt. Met dit soort leuzen worden we, aldus Lieke Knijnenburg aangesproken door reclame en influencers.In een mooi artikel in De Groene Amsterdammer1 bespreekt zij de actualiteit van de problematiek rond het ‘jezelf-zijn’ Zij haalt daarin aan dat authenticiteit vaak wordt gezien als “een onbemiddeld gevoelsleven … dat belooft iets te onthullen van een echt zelf dat verstopt lag onder lagen beschaving”. Uiteindelijk, zo stelt zij, moet je, “om een zelf te worden … vasthouden aan wat je belangrijk vindt”, en bedenk daarbij: “Je kunt niet in je eentje jezelf zijn.”

In het ‘Filosofie magazine’2 wordt de filosofische kant van ‘het authentiek en jezelf zijn’ belicht. Denkers als Rousseau, Kierkegaard, en Ahrendt worden aan het woord gelaten. In een aanvullend artikel verwijst Marnix Verplancke naar Foucault: “Wat betreft je persoonlijke leven vond hij dat je je eigen situatie moet onderzoeken, nagaan welke identiteit je wordt opgelegd en je moet afvragen of je dat wel wil”

Aan de hand van Foucaults Moed tot Waarheid3 wil ik dit nader uitwerken en laten zien hoe Foucault op het ‘jezelf zijn’ inzoomt en haar in een historische en maatschappelijke context plaatst. In zijn onderzoek naar de verhouding tussen individu en waarheid komt hij bij de Oude Grieken een bepaalde vorm hiervan tegen, namelijk het concept van de ‘zorg voor het zelf’. Het ‘Ken uzelf’ dat wij kennen van de inscriptie in de tempel van Apollo te Delfi, beperkt zich dan niet langer – zoals de gebruikelijke interpretatie luidt – tot de zorg voor de ziel, maar strekt zich uit tot de bios, het bestaan zelf, oftewel tot de wijze waarop wij in het leven staan. Men diende te leven in overeenstemming met wat men zei. Daartoe moest men, in samenspel met de ander, de moed opbrengen om de waarheid over zichzelf en de ander te spreken.

Foucault laat zien hoe de cynici, dit op Socrates gebaseerde denken aanscherpten door er een fundamenteel kritische houding t.o.v. de samenleving van te maken. Hun streven naar het ‘ware leven’ was niet alleen een leven dat voor zichzelf zo natuurlijk en ‘waar’ mogelijk én van elke opsmuk ontdaan moest zijn; het was ook een leven dat ernaar streefde “de anderen tot het inzicht te brengen dat zij zich vergissen en op een dwaalspoor zitten en om de hypocrisie van de gangbare waarden aan het licht te brengen”4. De zorg voor het zelf leidde hier dus niet alleen tot houvast en een bepaling van de eigen positie t.o.v. de samenleving, maar zelfs tot een kritiek daarop, via de manifestatie van een ander leven dat de eis van een andere wereld tevoorschijn brengt.

Dit denken keert volgens Foucault terug in de onderstroom van de westerse cultuur: in de innerlijke zuivering en gehoorzaamheid bij christelijke asceten, in publieke en strijdbare levenshouding van de revolutionair en in provocaties van moderne kunstenaars als Baudelaire. In de afsluiting van zijn allerlaatste college over de moed tot waarheid karakteriseert hij deze onderstroom als volgt: “… er bestaat geen instelling van de waarheid zonder een wezenlijke postulering van de andersheid. Waarheid is nooit hetzelfde. Waarheid kan alleen in de vorm van de andere wereld en het andere leven bestaan.”5 Deze karakterisering is als voorwaarde voor de ‘zorg voor jezelf’ op te vatten en kan 6 oktober als uitganspunt voor onze discussie dienen.

Literatuur:.

  • 1. Lieke Knijnenburg Iedereen uniek in die ene trui van H&M, Groene Amsterdammer, nr. 19, 7.5.2026
  • 2. Filosofie Magazine, nummer 09 2026
  • 3. Michel Foucault, De moed tot waarheid, Boom, A’dam 2011.
  • 4. Frédéric Gros, Situering van de colleges, in Michel Foucault, De moed tot waarheid, Boom, Amsterdam 2011, blz. 4015. Michel Foucault, De moed tot waarheid, blz. 386